نام برد : ميرزا يوسف خان مستشار الدّوله ، جلال الدين ميرزاى قاجار ، ميرزا ملكم خان ، شيخ محسن خان معين الملك ( مشير الدّوله بعدى ) ، ماكنجى ، پيشواى زردشتيان ، وعدهء ديگر . ميرزا فتحعلى با آشنايى ، كه با آزاديخواهان و روشنفكران روسى و گرجى پيدا كرد ، در سال 1262 ه ، ( 1846 ميلادى ) به انديشهء فعاليتهاى اجتماعى و سياسى افتاد . در اين اوان كه جوان بود ، و پرجوش و خروش ، اين نقشه را ريخت كه افراد پخته‌يى را جمع كند و محفل خصوصى تشكيل دهند ، مدرسه باز كنند ، روزنامه برپا سازند و مثل روسيان ، تئاتر ايجاد نمايند ، و به باسواد كردن مردم پردازند ، تا از اين راه ، مردم تربيت گيرند و به حقوق خود آشنا شوند و زنان نيز به آزادى برسند . . . اساسا ترقى مشرق‌زمين را در باسواد كردن و تربيت ملتهاى آن مىدانست و اعتقاد داشت از اين راه خورشيد دانش بر روى كشورهاى مشرق پرتو خواهد افكند . . . « 1 » فعّاليتهاى متنوّع آخوندزاده « كار ميرزا فتحعلى ، در قلمرو ادب و فكر و دانش جديد با نمايشنامه‌نويسى و داستانسرايى آغاز گرديد . پيش از آن منظومه‌يى در 25 سالگى به سبك پيشينيان در مرگ پوشكين سروده بود ، از 1266 تا 1273 شش نمايشنامه و يك داستان نوشت ، همهء آنها ، در انتقاد از اوضاع نابسامان اجتماعى است امّا يكباره از هنر دست كشيد و در 1274 رسالهء الفباى جديد را پرداخت . كم‌وبيش پانزده سال در تلاش اصلاح و بعد تغيير خط به عنوان تسهيل ابزار ترقى و نشر دانش و فن جديد بود ، از اين كار سرخورد ، در آن ضمن اعتقاد پيدا كرد ، كه تعصب و جهل سدّ اصلى ترقى اجتماع و اخذ علم و تمدن است ، پس در 1279 به نگارش رساله مكتوبات كمال الدوله شروع كرد ، و سال بعد تمام نمود ، موضوع آن ، انتقاد بر سياست ، و معتقدات بعضى از مردم است ، تا پايان زندگى ، آن رساله را حك و اصلاح مىكرد ، و چيزهايى بر آن افزود ، و هميشه در فكر انتشارش بود . در اين فاصله مقاله‌هايى انتقادى در فلسفه و سياست و تاريخ و اقتصاد و ادبيات نيز نوشت . اشعار انتقادى هم سرود كه در آنها صبوحى تخلّص داشت . . . » « 2 » ميرزا فتحعلى ، پس از آنكه در زبان روسى تبحّر يافت به مطالعهء آثار ادبى ، انتقادى و اجتماعى نويسندگان آن سرزمين همت گماشت و از رئاليسمى كه در ادبيات ، شعر و تئاتر و نمايشنامه‌هاى روسى متجلى بود الهام گرفت . نوشته‌هاى مردانى چون چرنيشفسكى ،

--> ( 1 ) . انديشه‌هاى ميرزا فتحعلى آخوندزاده به اهتمام دكتر فريدون آدميّت ، ص 24 انتشارات خوارزمى 1349 ( 2 ) . همان كتاب ، ص 28 .